راههایی برای پرورش خلاقیت کودکان

در این قسمت روشها یی برای پرورش خلاقیت بصورت عملی برای معلمین وپدر ومادر ومدیران مدارس آورده شده است. تمرین های زیر رابا کودکانتان یادانش آموزان خود اجراکنیدتاخلاقیت رادرآنها پرورش دهید...

خلاقیت دست دادن با آینده است.

تمرینها زیر را می توانیدبا دانش آموزان،خودتان و بچه های  خودبرای رشدخلاقیت انجام دهید؛

تمرین1-در موقعیت زیر چند مسأله وجود دارد؟آنها را پیدا کنید؟

صورت حساب برق شما هر ماهه رو به افزایش است فافراد خانواده چراغ ها ،تلویزیون،رادیو ودیگر وسائل راوقتی از آنها استفاده نمی کنند ،روشن نگه می دارند.پدراین موضوع را بارها به آنهاگوشزدکرده است.اماوضع بدترشده است.

هرچه راه حل بیشتری ارائه دهیدهم،احتمال پیداکردن راه حل های بهتر،بیشتر می شودوهماحتمال موفقیت در حل مسأله.

تمرین2-خواهرکوچک شماکه ریاضی بسیارخوبی دارد،درامتحان ریاضی نمره ی 6گرفته است.به نظر شما چرا؟

درحل مسأله ابتکار داشته باشید.ابتکار یعنی دورشدن از چیز های واضح ومعمولی ودور شدن از عادت ها.

تمرین3- راههای گوناگون برای کاربردغیر عادی اتومبیل های خراب وغیر قابل استفاده بنویسید؟

تمرین4- با10 عدد نوشابه چه کارهایی می توانید انجام دهید؟

تمرین5- جملات زیر را مقایسه کنید.هر چه مقایسه بیشتر ،بهتر وزیباتر...

  خوشحال مثل...............دیوانه مثل....................نرم مثل.....................اشک ریختن مثل...................

از تخیل خوداستفاده کنید.تخیل یعنی به ذهن درآوردن تصویر ها،اشیاء وچیزهایی که وجوددارندویاوجودندارند.

تمرین6-چشمان خودراببندیدوتصورکنیدکه تلویزیون راروشن کرده ایدوخودتان رادریک برنامه ی تلویزیونی مشاهده می کنید.شمادراین برنامه توضیح می دهیدکه چگونه به آرزوی خودرسیده اید.فیلم خیالی خودتان راتماشاکنید.

روشهایی برای پرورش خلاقیت

خلاقیت با پرسشهای غیر منطقی  وواگرابه سمت پاسخ های غیر منطقی وواگرا وبیرون از چار چوب های ذهنی حرکت می کند.پرسش های پیشنهادی غیرمنطقی آقای اوسبورن به این شرح می باشد:( مثال ها را اینجانب از دروس ایران آورده ام)

1-استفاده دیگر از وسائل:آیا می توانید استفاده دیگر ی از(جک)بیاورید؟(حرفه وفن)

2-مشابهت:چه چیز دیگری می شناسید که شبیه (اهرم) باشد؟(علوم تجربی)

3-تغییر(معنی،رنگ،حرکت،صداو...):اگر همه ی اداره ها به مدت یک ماه تعطیل باشند چه اتفاقاتی می افتد؟(اجتماعی)

4-بزرگ نمایی(وزن،قدرت و...):اگر صبح از خواب بیدار شویدومتوجه شوید همه ی اجسام 100کیلوگرم بیشتر شده اند.وزن اجسام اطراف شما چه اندازه می شود؟ (ریاضی)

5- کوچک نمایی(وزن،قدرت و...):اگر اجسام کوچک ،بلند شوندواجسام بزرگ ،کوتاه شوند.چطور آنها رانقاشی می کنید؟(هنر)

6-جانشین سازی:اگر دوچرخه ها درفضا حرکت کنندچه اتفاقی روی می دهد؟(انشاء)

7-ترتیب دوباره:کلمات انگلیسی یا فارسی زیر را به حالت های مختلف در یک جمله بنویسید وزیباترین حالت را انتخاب کنید؟(انگلیسی-فارسی)

8-وارونه کردن:اگر یک بچه رئیس جمهور کشور شودچه اتفاقاتی رخ می دهد؟(تاریخ)

9-ترکیب کردن:از ترکیب وسائل (اهرم-قرقره-چرخ ومحورو...) چه چیز هایی می توان ساخت؟(علوم تجربی)

لازم به ذکر می باشد؛هر چه مثال ها بیشتر امتیاز بیشتر می شودپس بچه ها راتشویق به ارائه مثال های بیشتر وغیر منطقی تر می کنیم.(محود کردن زمان نیز از شرایط این کار است.مثلا می گوئیم: ( 6دقیقه برای این کار زمان دارید.)

خلاقیت مدیران در مدارس:

1-    کاور وبازوبند رنگی:هر هفته اسامی دانش آموزان برتر شناسایی وتایپ می کنم ودرکلاسها نصب می نمایم وبه دانش آموزان برتر بازوبند رنگی (نفر اول بازوبند آبی-نفردوم کلاس بازوبند قرمز-نفرسوم بازوبند سبز) وبه دانش آموزان نمونه ی هفته کاور رنگی (دانش آموزان نمونه ی هفته )داده می شود.

2-    فیلم مدرسه: کلیه مراسمات واردو ها و...بصورت فیلم در یک سی دی تکثیر می نمایم ودراختیار کلیه دانش آموزان بعنوان یادبود مدرسه در سال آخر تحصیلی تحویل می دهم.

3-    تهیه ماه نامه یافصل نامه:حاوی مطالبی ازقبیل: اخبار مدرسه،تصاویر دانش آموزان برتر،نکات آموزشی درسی،جدول، طنز ومطالب پزشکی و...

4-    جشن تولد همکاران:جشن تولد همکاران وحتی فرزندان آنهارالیست می کردم وبه همین مناسبت یک هدیه زیباهر چند کوچک بایک کارت پستال زیبا بصورت پست به منزلشان ارسال می کردم.

5-    ناهارمدرسه:برای اینکه تنوعی درمحیط مدرسه ایجادشود ودانش آموزان باهم بودن وباهم غذا خوردن راتجربه نمایند هرماه یا سه ماه یک بارازدانش آموزان می خواستم تایک ناهار دراندازه کم وسبک رابه مدرسه بیاورندتادرکنار غذا بخورند.

6-    تابلوی آزاد نویسی:درسالن مدرسه،تخته ی وایت برد بزرگی راقراردادم وبرای دانش آموزان توضیح دادم روی این تخته شما می توانیدمطالب علمی،سوال،کلمات زیبا،پیشنهادو..رابرای دوستانتان ومعلمین ومدیرمدرسه یادداشت کنید.

7-    نقاشی مدرسه:دراین طرح من به دنبال نقاط مثبت ومنفی کار خودبودم.به همین خاطر ازدانش آموزان خواستم تاآنچه ازمیرمدرسه درذهن دارندنقاشی کنندوحتی می توانندبدون نام خود نقاشی های خود راصندوقی به همین نام بیاندازند.

بااجرای این طرح توانستم پاسخ بسیاری ازسوالاتم رااز نقاشی های دانش آموزان دریابم.

8-کی دانش آموزرابه دفتر بفرستم:یک دفتر60 برگ که درهرصفحه عکس ونام دانش آموزرایادداشت نمودم وسپس آن رابه دبیران دادم وازآنها بصورت زیر دفترراکامل کنند ودراین کار می تواننداز نماینده کلاس کمک بگیرند:

(دریک سطرعلت انجام ندادن کاررابپرسندوبنویسند.اگرجلسه ی بعدی کارانجام نخورده بوددرسطر دوم بنویسند که این کارانجام نگرفته است اگر دانش آموزی دوبار پشت سرهم(درفاصله رمانی کم) کاری راانجام نداده باشدهمراه دفتر پیش مدیربفرستند.{اگردانش آموزباراول کارراانجام می دادبخشش میخورد}.من نیز درسطرسوم می نوشتم که جلسه بعدوقت دارد که انجام بدهد درغیر این صورت از اولیاء درخواست میشدتادرمدرسه حضوریابند.

9-کلاس اختصاصی هنر وریاضی:ازکلاسهای اضافی بعنوان کلاسهای هنر وریاضی و...استفاده کردم وبابهره گیری ازطراحی ،اشکال مناسب همان درس راروی دیوارها وسقف کلاس باکمک دانش اموزان کشیدم.مثلا برای کلاس ریاضی اشکال هندسی وفرمولها راکشیدیم وکاردستی مربوط به ریاضی را درآنچیدیم.

10-رادیوامروز:خواندن چندخبر(ورزشی-علمی-هنری-اقتصادی و...)درروز پنج شنبه هرهفته درمراسم آغازین .

11-اولیاء واینترنت:اولیاءمدرسه ودانش آموزان ازطریق سایت مدرسه از مسائل جاری مدرسه،نمرات ماهانه دانش آموز خودو... اطلاع نمایند.

12-آبونه(اشتراک)مجله پیوند برای اولیاء:بعداز ثبت نام اولیاء مجلات ازطریق مدیرمجله بوسیله پست به منزل ارسال می گردید.

13- زنگ لقمه:هرروز نوبت صبح،بچه هاازساعت45/8الی9 مشغول خوردن صبحانه(لقمه)می شوندحتی من وهمکاران نیز یک لقمه برای خوردن دراین ساعت آماده می کنیم وهمراه بچه هامی خوریم.

14-تولدت مبارک:درابتدای سال،تاریخ تولددانش آموزان ومعلمین راتهیه وتنظیم می کنم وسپس لوح یادبودی دریک برگه باکامپیوتر آماده می نمایم که نام وعکس ،تارخ تولد ،کلاس وباجمله ای زیبای(تولدت مبارک) طراحی می نمایم ولوح هارادرسرصف به دانش آموز می دهم وتمامی بچه ها باصدای بلند می گویند(تولدت مبارک)

برای کسانی که تولدشان تابستان است،در یک روزجشن نزدیک به آخرسال تحصیلی لوح ها راپیشاپیش به دانش آموزان می دهم وتولدشان راتبریک می گوئیم.

15-بازیافت زباله:از دانش آموزان خواستم ازدور ریختنی هامانند:قوطی شیر،کاغذباطله هاو.. وسائلی مفیدبسازند.بعدازجمع آوری وسائل نمایشگاهی از وسائل دایرنمودم وبه آثار خوب جوایزی اهداءنمودم.

16اتاق فکر:دانش آموزان به ترتیب کلا س هفته ای یک زنگ بعنوان زنک فکردارندکه دراتاق فکر درمورد هرموضوعی (اخلاقی-تربیتی-مشکلات مدرسه-بلوغ و...)بصورت بارش مغزی باهم صحبت می کنند.ونتیجه را گاهی باچند جمله دریک مقوا روی دیوار اتاق فکر می چسبانند

17-صف های متغیر:برای تنوع هر ماه صف های آغازین رابصورت های عمودی،افقی،uشکل،> شکل،دایرهایشکل و..

18-دیوارهای متغیر:دیوارهای حیاط مدرسه راباکمک خود بچه هادر هرماه برای دروس مختلف آرایش می دهیم مثلا : درکادر های دیوارنقشه کشورها،جدول ضرب،وسائل آزمایشگاه ،فرمول ها و...

19-تغییر زنگ مدرسه: صدای زنگ کلاس رابصورت موزیکال تغییر دادم.

20-نماز خانه یاسالن کشتی:یک سری مسابقه کشتی درنمازخانه ی مدرسه اجرا نمودم دراین کار از یک فرد آشنابه کشتی درداوری واجراءیاری جستم این مسابقه دریک روز تعطیل اجراء شد)

21-مشت زنی درمدرسه:درقسمتی ازمدرسه که قابل دید دردفترباشددوکیسه بوکس آویزان نمودم تا دانش آموزان درزنگ های تفریح وورزش هیجان خود رابامشت ولگد روی کیسه خالی کنند.(برای همه ی پایه ها)

22-ویدئو کلوپ:درکنارکمدکتابخانه ،یک کمد حاوی سی دی های آموزشی وفیلم وکارتون بصورت  اجاره وفروش فیلم قرار دادم وازدرآمد آن،جوایز مدرسه راتهیه می نمودم(مسئولیت کمد بایک دانش آموز بود)

23-تمام معلمینم مجلات رشد رامی خواندند:بامعلمانم قرار گذاشتم بجای روز معلم در ابتدای سال دومجله ی رشد معلم ورشدتکنولوژی را بصورت پست از طرف مدیر مجله به منزل آنان ارسال شود.(قیمت دومجله برای یک معلم،4000تومان)

24- مجله رشد کودک-نوجوان-جوان بجای جایزه: درابتدای سال با دانش آموزان قرار گذاشتیم درپایان ترم برای دانش آموزان تلاشگر وممتاز اشتراک روزنامه های بالا را بجای جایزه به منزل ارسال نمائیم.

25- کتاب بچه ها:بجای تکالیف نوروزی 9موضوع از دروس مختلف تهیه شدو قرار شد دانش آموزان یک موضوع را انتخاب کنند ودریک یا دوبرگ تایپ شده با فونت مشخص بعد ازعید بیاورند.ورقه ها بعد ازعید جمع آوری شد وبرای هر کلاس بصورت جداگانه یک کتاب از تکلیف خودشان با جلدی درخور وزیبا تهیه کردیم ودرکتاب خانه مدرسه قرار دادم.

چگونه دانش آموز خلاق می شود

امید به آینده و ایمان و اعتقاد به آنچه پس از تلاش مستمر نصیب فراگیر خواهد شد باید در دوره‌های آموزش خلاقیت مورد تاکید قرار گیرد تا انگیزه بیشتری برای فراگیرنده بوجود آید.
ـ تجسم وضع آینده و مقایسه آن با وضعیت فعلی کمک در یافتن راه حل‌های بدیع خواهد کرد.
ـ خود معلمان، هم در پرورش خلاقیت بسیار موثر هستند. نقش معلم در شناخت و هدایت استعدادها و باور کردن خلاقیت‌ها و نوآوری‌ها بسیار تعیین کننده است، مربیان تا حدی می‌توانند مهارت‌های خلاقیت، مانند روش‌های تفکر درباره مسائل و قوانین علمی برای تدبیر راه‌های جدید نگرش به مسائل را هم آموزش دهند. چنین مهارت‌هایی را می‌توان مستقیماً آموزش داد. اما بهترین روش انتقال از طریق نمونه بودن خود مربی است.
ـ باید از روش‌های تدریس گوناگون استفاده کرد. دانش‌آموزان دارای تفاوت‌های فردی بیشماری هستند و هر یک مساله را به شیوه‌های خاص خود تجزیه و تحلیل می‌کنند پس یک روش یادگیری نمی‌تواند موفقیت همه بچه‌ها را تضمین کند

.

ویژگی‌های دانش آموز خلاق

خلاقیت، عبارت از قدرت استدلال، درک سریع مفاهیم و حافظه‌قوی در دانش‌آموز خلاق است. شاگردان خلاق لزوماً در آزمون‌های هوشی نمره چندان فوق‌العاده‌ای کسب نمی‌کنند. اما در آزمون‌های مربوط به سنجش مهارت‌های تفکر واگرا نمره بالایی به دست می‌آورند. بنابراین فقط اشخاص تیزهوش نیستند که می‌توانند خلاق باشند، بلکه با هوش متوسط هم می‌توان خلاق بود و کمبود خلاقیت را فقط به افرادی که عقب ماندگی ذهنی دارند می‌توان نسبت داد. نتایج تحقیقات تورنس راجع به رابطه هوش و خلاقیت نشان دهنده این است که معدل بهره هوشی دانش‌آموز خلاق بین 97 تا 126 است و در نتیجه بین شاگردان باهوش و خلاق تفاوت معنی داری در پیشرفت تحصیلی وجود ندارد.
دانش آموزانی که خلاقند راه حل‌های هوشمندانه برای مسائل ارائه می‌دهند. آنها در باز خورد و نگرش‌های خود مستقل و بی‌تعصب‌اند و ترجیح می‌دهند که در شرایطی باز و نامحدود (از نظر یادگیری) فعالیت کنند تا دیدگاه‌های خود را مطرح کنند. این کودکان به فعالیت‌های اجتماعی علاقه دارند. دختران خلاق علاقه دارند که بیشتر با پدر خود همسانی داشته باشند. دانش‌آموزان خلاق از خوانندگان کتاب و مجله به شمار می‌آیند و از مهم‌ترین قصایص آنها احساس بی‌شباهت بودن به دیگران است. آنها در فعالیت‌های گروهی غالباً نقش رهبر را به عهده می‌گیرند و برای مشورت، بیشتر به دوستان مراجعه می‌کنند تا والدین. آنها دارای تخیلی قوی‌اند حتی در کودکی دوست خیالی داشته‌اند. از جمله خصوصیات دیگر آنها رویاهای با شکوه و وحشت انگیز است که نشان از ناایمنی عمیقی است که در زیر ظاهر مطمئن‌شان پنهان است. شاگردان خلاق، آشوب‌گر و بی‌انضباط لقب گرفته‌اند. سوالات آنها عجیب و نامعقول جلوه می‌کند و باعث تهدید معلم می‌شود. از نظر اجتماعی کتزل و جکسون معتقدند که یکی از خصوصیات مهمی که کودک دارای خلاقیت سطح بالا را از کودک دارای بهره‌ی هوشی سطح بالا متمایز می‌کند توانایی یا گرایش فرد خلاق به خطر کردن است.
نیکسون، تورنس و ولی‌کاک تحقیقاتی انجام داده‌اند و ویژگی‌های دانش‌آموزان خلاق را این چنین عنوان کرده‌اند:
ـ این دانش‌آموزان از نظر هوش بالاتر از سطح متوسط هستند.1
ـ از نظر هوش کلامی و فضایی بسیار برجسته‌اند.2
ـ دارای ظرفیت‌های حافظه فوق‌العاده در سطح و نگهداری وقایع مختلف هستند. 3
ـ آماده‌اند امور و فعالیت‌های مختلف را تجربه کنند.4
5ـ از نظر فکری مستقل‌اند.5
6ـ از نظر اجتماعی، رفتاری مطلوب دارند.6
7ـ از نظر بیان، صریح و راحت‌اند.7
8ـ افرادی فعال و کنجکاوند.8
99ـ در حل مسائل و پاسخ به سوالات عموماً از تفکر واگرا برخوردارند. تفکر واگرا تفکری است که به گونه‌ای متفاوت از جریان عالم فکری جامعه به حل مسائل می‌پردازد.
10ـ به مسائل مذهبی و فلسفی علاقه‌ نشان می‌دهند.
11ـ عموماً مقاوم و با جرأت، انتقادپذیر و خستگی ناپذیرند.
12ـ خود جوش، صادق و ساده‌اند.
اگر ویژگی‌های مزبور در یک فرد خلاق به طور کامل دیده نشود مطمئناً در گروه افراد خلاق قابل مشاهده خواهند بود.

روش‌های ایجاد تفکر خلاق

معلم می‌تواند با به کارگیری شیوه‌های مناسب زمینه رشد خلاقیت را در دانش‌آموزان فراهم نماید و موارد ذیل از آن جمله‌اند:
1ـ استفاده از مغایرت‌ها: ارائه مطالبی که خلاف باورهای مرسوم و عمومی علمی باشد، مثلاً معلم در درس علوم از دانش‌آموزان بخواهد که نظریات قدیمی را رد کنند و بدین ترتیب دانش‌آموزان را برانگیزاند تا چیزها را ارزیابی کنند و راه‌های جالبی برای آزمودن و اثبات کردن مسائل بیابند.
2ـ استفاده از تمثیل: معلم به دانش‌آموزان کمک کند تا با استفاده از چیزهایی که قبلاً می‌دانستند در موقعیتی مشابه به اطلاعات، حقایق و اصول تازه‌ای دست یابند. به آنها نشان داده شود چگونه محصولات علمی براساس موقعیت‌های مشابه شکل گرفته‌اند.
3ـ توجه دادن به کمبودها و خلاء موجود در دانش: از دانش‌آموزان خواسته شود به جای آنکه به دانستنی‌های انسان بپردازند آنچه را که برای انسان مجهول مانده است بررسی کنند. مهارت‌های دانش‌آموزان را برای جست‌و‌جوی شکافها، ناشناخته‌ها و مجهولات توسعه دهند.
معلم باید از دانش‌آموزان بخواهد تا تمام تعاریف ممکن یک مساله و همچنین موارد نقض آن را جستجو کنند.
4ـ تقویت تفکر درباره امکانات و احتمالات
فرصت‌هایی ایجاد شود تا با سوال‌هایی مانند چطور، اگر، از چه راه‌هایی پاسخ داده شود و حتی خود وادار به پاسخ دادن به آن شود. دانش‌آموزان باید بفهمند چگونه یک چیز به یک چیز دیگر منجر می‌شود. هنگام ارائه مساله به دانش‌آموزان فرصت اندیشیدن به راه‌های مختلف حل مساله داده شود.
5ـ استفاده از سوال‌های محرک: معلم باید بیشتر به گزاره‌های پرسشی که نیاز به درک عمیق دارد، توجه کند و از سوالهایی که نیاز به ترجمه، تفسیر، تعریف، اکتشاف و تجزیه و تحلیل دارد استفاده کند.
6ـ ایجاد فرصت‌هایی برای دانش‌آموزان تا رازهای هر چیز را جستجو کنند.
7ـ تشویق به مطالعه درباره افراد خلاق.
8ـ تقویت تعامل دانش‌آموزان با اطلاعات قبلی: ایجاد فرصت‌هایی برای دانش‌آموزان‌تا با اطلاعاتی که دارند بازی کنند و به آنها کمک کنند و فرصت دهند تا بتوانند با استفاده از حقایق و اطلاعاتی که قبلاً آموخته‌اند کارهایی را تجربه کنند.
9ـ تقویت مهارت‌های مطالعه خلاق: از دانش‌ آموزان خواسته شود به جای آنکه بگویند چه خوانده‌اند، عقایدی را که در نتیجه خواندن به دست آورده‌اند بیان کنند.
10ـ ایجاد ابهام و تقویت آن: همه می‌دانند که دانش‌آموزان زمانی یاد می‌گیرند که با موقعیت‌های حل مسأله مواجه باشند. بنابراین معلم باید موقعیت یادگیری را با بیان نکته‌ای آغاز کند و سپس دست نگه دارد و اجازه دهد دانش‌آموزان خود با اطلاعات بازی کنند و درگیر شوند، این روش خوبی است که منجر به یادگیری خود هدایتی می‌شود.
11ـ استفاده از روش‌های اکتشافی: در روش اکتشافی، دانش آموز خود به جستجوی راه حل می‌رود و معلم نقش راهنما را ایفا می‌کند. در این روش پیش از جواب مسأله چگونگی یافتن جواب مهم است. دانش آموز خود را به اطلاعاتی که پیرامون مساله وجود دارد محدود نمی‌کند، بلکه از زوایای مختلف به مساله توجه کرده و حتی ممکن است تغییراتی در آن ایجاد نماید. بدین ترتیب امکان تجربه شخصی توسط دانش آموزان، موقعیت یادگیری‌ را برای آنها جذاب و مطلوب می‌نماید و انگیزه‌های درونی آنها را تقویت می‌کنند. همه این جنبه‌ها در کشف و شکوفایی استعداد خلاق دانش‌آموزان تأثیر مستقیم دارد.